nandoonline

Bewust of onbewust onderbelichten

100 ASA
21° DIN
100/21° ISO

Wie kent ze nog? Dit waren de aanduidingen van de film gevoeligheid in de tijd dat we gebruik maakten van emulsies om een beeld op vast te leggen. Hoe hoger het getal, hoe hoger de gevoeligheid, hoe minder licht er nodig was om een goed belicht beeld te krijgen. Hoewel er nog steeds gebruik gemaakt wordt van echte fotorolletjes, is die tijd voor de meesten voorbij.

Tegenwoordig hebben we de “ISO waarde” van de digitale camera. Het staat niet langer voor de filmgevoeligheid, maar voor de lichtgevoeligheid van de sensor. Zelfs dat is niet helemaal correct, want het staat in feite voor de signaalversterking. Hoe hoger de ISO waarde, hoe meer het signaal van de sensor versterkt wordt. En toch, voor alle gemak en eenvoud kunnen we gewoon zeggen dat de ISO waarde voor gevoeligheid staat want uiteindelijk komt het erop neer dat je minder licht nodig hebt voor een goed belichte foto.

Wat misschien het meest bijzondere genoemd mag worden is tot hoever we tegenwoordig kunnen gaan. Zo was in het verleden 1600ASA (wat nu ISO1600 genoemd wordt) extreem gevoelig en je moest gespecialiseerde winkels zoeken om ze te vinden. Nu kijken we niet meer op van ISO12.800, 25.600 of meer.

 

Een kleurnegatief film, of simpelweg; een fotorolletje, van 100ASA, DIN 21° of 100/21 ISO

Een kleurnegatief film, een fotorolletje met een lichtgevoeligheid van 100ASA, DIN 21° of 100/21 ISO

 

Hoe gevoeliger de fotorolletjes waren, hoe meer korrel er op de foto te zien was. Dit had alles te maken met de gebruikte film emulsie en het chemische proces van ontwikkelen. Tegenwoordig hebben we geen korrel meer maar ruis. Hoe hoger de ISO waarde van een digitale camera gezet wordt, hoe meer last we hebben van signaalruis. Die ruis kan zo erg worden dat de foto niet langer bruikbaar of zelfs herkenbaar is. Soms wordt de indruk gewekt dat er absoluut geen enkele ruis aanwezig mag zijn in een foto.  “Blijf van hogere ISO waarden af want dan krijg je ruis,” is een veelgehoord advies. Soms krijg ik zelfs de indruk dat mensen bang worden gemaakt om hogere ISO waarden te gebruiken, terwijl dat in veel gevallen juist nodig kan zijn om een goede foto mogelijk te maken.

Er is in de laatste jaren een enorme vooruitgang geboekt in bruikbare ISO waarden van een digitale camera. Tegenwoordig zal bij de meeste camera’s ISO1600 al geen storende ruis meer opleveren en er zijn camera’s die met gemak ISO waarden van 6400 en zelfs 12.800 kunnen halen. Vaak zijn veel hogere ISO waarden mogelijk, maar de bruikbaarheid van die beelden is dan vaak beperkt. Je kan dan zeggen dat je een foto hebt als herinnering, maar het is niet iets wat je met trots als een vergroting aan de muur zal hangen.

 

Een nachtzwaluw op de foto. Om dit mogelijk te maken was een extreem hoge ISO nodig, hoger dan wat bruikbaar is voor deze camera. (EOS 5D mark III + EF24-70L II @ 70mm | ISO12800 | f/2,8 | 1/200)

Een nachtzwaluw op de foto. Om dit mogelijk te maken was een extreem hoge ISO nodig, hoger dan wat bruikbaar is voor deze camera. (EOS 5D mark III + EF24-70L II @ 70mm | ISO12800 | f/2,8 | 1/200)

 

Om de nachtzwaluw op de bovenstaande foto te kunnen vastleggen was een snelle sluitertijd nodig. Dit betekende dat de camera minimaal op ISO12800 gezet moest worden om dit te behalen; er zou anders bewegingsonscherpte zijn. De gebruikte ISO waarde is bij de Canon EOS 5D mark III niet acceptabel, althans; dat is mijn mening. Maar – en dat is voor mij het belangrijkste – ik heb de vogel wel kunnen fotograferen. Een leuke herinnering.

Wat als je dit ook via een andere weg kan bereiken? Wat als je de foto bewust kunt onderbelichten door een lagere ISO waarde te kiezen, en deze in de nabewerking lichter te maken? Wat zou het resultaat zijn? Meer ruis? Minder? Hetzelfde? Dit wordt tegenwoordig vaak getest met als achterliggende gedachte; als ISO een signaalversterking is, kan dit in principe ook in de nabewerking. Met andere woorden; een foto met ISO400 en 2 stops onderbelichting corrigeren in de nabewerking is geeft dezelfde kwaliteit beeld als een foto met ISO1600 maken. Dit wordt ISO invariance genoemd. Tot hoever kun je daarin gaan? Eén stop, twee stops? Of misschien wel 6 stops onderbelichting?

Waarom zou je bewust onder belichten? Het is in de eerste plaats niet om bewust met een lagere ISO te fotograferen, maar om bijvoorbeeld snellere sluitertijden te kunnen gebruiken. Nu was dit in het voorbeeld van de nachtzwaluw niet echt nodig. Maar stel dat ik 2 stops zou onderbelichten, dan had ik de vogel met 1/800sec kunnen fotograferen. Vervolgens moet ik die onderbelichting in de nabewerking gaan corrigeren.

Dit is echter niet het enige waar het bruikbaar voor is. Een interessantere toepassing is in landschapsfotografie of trouwfotografie. Door te belichten op de lichte delen van de foto zullen de donkere delen onderbelicht zijn. Met een camera die een goede ISO-invariance heeft is het mogelijk om die donkere delen in de nabewerking plaatselijk op te lichten zonder dat – en dat is belangrijk – de ruis in die delen storend wordt. De ISO-invariance is dan in feite een manier om maximaal gebruik te maken van het dynamisch bereik van een camera.

 

Belichten op de lucht, en de donkere voorgrond in de nabewerking oplichten. Door een goede ISO-invariance kun je daarin ver gaan zonder dat je last krijgt van een hinderlijke of zichtbare toename in ruis (EOS 5D mark IV + Laowa 12mm | ISO200 | f/11 | 1/400)

Belichten op de lucht en de donkere voorgrond in de nabewerking oplichten. Door een goede ISO-invariance kun je daarin ver gaan zonder dat je last krijgt van een hinderlijke of zichtbare toename in ruis (EOS 5D mark IV + Laowa 12mm | ISO200 | f/11 | 1/400)

 

Normaal gesproken zal het oplichten van donkere delen in een foto een toename aan ruis betekenen. Dit kun je namelijk niet ongestraft doen. De moderne camera’s hebben echter een dermate goed dynamisch bereik dat het toch mogelijk is zonder dat de ruis opvalt of storend wordt. Tot hoever je kunt gaan in het oplichten van donkere delen is te vinden op sommige websites, maar het blijven dan getallen en/of voorbeelden. Bovendien is de hoeveelheid ruis die in een foto als acceptabel genoemd wordt afhankelijk van de fotograaf zelf. Sommigen vinden een kleine beetje ruis storend, anderen juist niet. Daarom is het goed om voor jezelf te bepalen tot hoever je met je eigen camera kunt gaan voordat de hoeveelheid ruis gaat storen. Voor mij was het tijd om dit met de Canon EOS 5D mark IV eens uit te proberen.

De test was heel simpel. Maak eerst een serie foto’s met verschillende ISO waarden waarbij de sluitertijd gebruikt wordt om de toename in ISO waarde te compenseren; als de ISO een stop hoger gezet wordt, kan de sluitertijd een stop sneller. Dit levert een beeld op van de ruisniveaus bij verschillende ISO waarden waarbij je voor jezelf kunt bepalen tot waar je met de camera kunt gaan zonder dat de foto een storende hoeveelheid ruis produceert.

 

ISO invariance

Collage van foto’s met verschillende ISO waarden (download grote foto)

Vervolgens heb ik dezelfde serie foto’s gemaakt met ISO100 waarbij ik elke volgende foto één stop donkerder heb gemaakt door de sluitertijd te verkorten. Dit levert onderbelichte foto’s op, zoals te verwachten is.

 

ISO invariance

Elke opeenvolgende foto een stop donkerder. (download het grote formaat)

 

Nu komt de truc; tot welke foto kun je de onderbelichting nog corrigeren zonder dat het kwaliteit onacceptabel wordt. Deze correcties heb ik in Lightroom uitgevoerd. Dit geeft een goede indicatie tot hoever je kunt gaan met het oplichten van een onderbelichte foto, of plaatselijk donkere delen in een foto. Het moet er wel bij gezegd worden dat er de noodzaak is om in RAW bestandsformaat te fotograferen. Kies je voor JPEG beelden, dan is de speelruimte er nagenoeg niet en zit je vast aan de onderbelichting van je foto.

Om het resultaat goed te kunnen beoordelen is het wel nodig om de foto op groot formaat te bekijken. Bij voorkeur dan ook op het originele formaat. Ik heb echter alle foto’s tot 30% van de ware grootte verkleind om het handzaam te houden.

 

ISO invariance

De foto’s gecorrigeerd (download grote formaat)

 

Er is duidelijk een toename in ruis te zien bij het corrigeren van de belichting. Zo op het eerste oog is het mogelijk om zeker 3 tot 4 stops onderbelichting te corrigeren zonder dat de ruistoename storend wordt. Een correctie van 6 of meer stops is vrijwel onbruikbaar geworden.

Om er achter te komen wat de ISO-invariance van deze camera is, moet de gecorrigeerde foto naast de foto gelegd worden die de vergelijkbare ISO waarde heeft. Dit betekent dat de foto met ISO100 en 1EV correctie vergeleken moet worden met een foto van ISO200, de foto met ISO100 en 2EV correctie moet vergeleken worden met de foto van ISO400, ISO100 met 3Ev vergeleken met ISO800, enzovoort. Zo lang de kwaliteit tussen de gecorrigeerde foto en de opname met de vergelijkbare hogere ISO waarde overeenkomt, spreken we van ISO-invariance.

 

 

ISO invariance

Belichtingscorrectie naast vergelijkbare ISO waarde (download grote foto – let op, deze is HEEL groot)

 

Als ik de foto’s van dit vergelijk bekijk, dan lijkt het dat een foto met ISO100 en 4 stops onderbelichting nog te corrigeren is zonder dat de kwaliteit noemenswaardig slechter is dan een foto van ISO1600. Correcties van meer stops leveren een slechtere kwaliteit op dan een foto met de vergelijkbare ISO waarde.

Maar let op, bij een onderbelichte foto bij andere ISO waarden kan de correctie andere resultaten opleveren. Dit zou dus veel uitgebreider getest moeten worden. Dit voorbeeld van de Canon EOS 5D mark IV kan op een heel nette en uitgebreide manier vergeleken worden op de site van dpreview.com (https://www.dpreview.com/reviews/canon-eos-5d-mark-iv/11).

Door dit een beetje uit te zoeken kun je inschatten in  hoeverre je onderbelichting in een foto kunt corrigeren. Vooral bij nachtfotografie kan dit heel fijn werken, maar ook bij trouwfotografie waar contrasten vaak groot kunnen zijn zoals met een witte jurk in de volle zon. In landschapsfotografie kan deze speelruimte het verschil maken tussen een HDR fotoserie en een enkele foto.

Door correct te belichten op de heldere witte jurk zal de omgeving te donker worden. Maar door de grote speelruimte (ISO-invariance / dynamisch bereik) zijn de onderbelichte delen in de nabewerking goed te corrigeren zonder een storende toename in ruis (EOS 5d mark IV + EF70-200L II @ 130mm | ISO500 | f/8 | 1/125sec)

Door correct te belichten op de heldere witte jurk zal de omgeving te donker worden. Maar door de grote speelruimte (ISO-invariance / dynamisch bereik) zijn de onderbelichte delen in de nabewerking goed te corrigeren zonder een storende toename in ruis (EOS 5d mark IV + EF70-200L II @ 130mm | ISO500 | f/8 | 1/125sec)

 

Even snel een foto maken en erachter komen dat de instellingen niet kloppen. Er is gelukkig voldoende speelruimte om 3,5stop te corrigeren en dankzij de ISO-invariance valt de ruis mee.

Even snel een foto maken en erachter komen dat de instellingen niet kloppen. Er is gelukkig voldoende speelruimte om 3,5stop te corrigeren en dankzij de ISO-invariance valt de ruis mee.

 

Ingezoomd tot 100% is te zien dat het ruis niveau door de belichtingscorrectie in de nabewerking niet dramatisch is toegenomen.

Ingezoomd tot 100% is te zien dat het ruis niveau door de belichtingscorrectie in de nabewerking niet dramatisch is toegenomen.

 

Je zou de vraag kunnen stellen of dit het gebruik van bijvoorbeeld HDR of grijsverloopfilter in landschapsfoto’s overbodig maakt. In mijn ogen is dit niet het geval. Het is altijd beter om een goed belichte foto te maken, met voorkeur voor een “Exposure to the Right” zodat je de beste kwaliteit houdt. Maar deze speelruimte in nabewerking geeft voor de landschapsfotograaf wel een extra hulpmiddel om een foto daar te corrigeren waar het nodig is. Ik vind het in ieder geval fijn om te weten dat ik met mijn camera een speelruimte van 3 tot 4 stops heb. Is het niet voor landschapsfotografie, dan wel voor bruiloften.

 

8 Thoughts on “Bewust of onbewust onderbelichten

  1. Emy Bloemheuvel on 03/12/2017 at 12:30 pm said:

    Heel leerzaam!

  2. Helder belicht geschreven :-)

  3. Cees v.d. Coevering on 03/12/2017 at 1:13 pm said:

    Heel goed en informatief artikel weer. Goed dat je hier je licht eens over hebt laten schijnen. Een mogelijkheid waar ik niet eerder mee bezig ben geweest, opent nieuwe perspectieven!

  4. Bart Telling on 04/12/2017 at 3:29 pm said:

    Nuttig hier kennis van te nemen en ga het ook eens proberen. Leuk experiment

  5. Interessant artikel Nando. Nu heb ik wel eens gehoord dat Nikon op dit moment verder is met de iso invariante camera’s dan canon. Klopt dat, of is dat onzin?

    • Het zou kunnen dat ze iets beter op dat gebied presteren. Maar ja, als je al een merk gebruikt is het verder weinig interessant wat de andere partij doet. Het is belangrijker dat je weet wat je eigen apparatuur kan doen. Anders blijf je overstappen. (waar mijn volgende blog ook over zal gaan (min of meer) )

Een (korte) reactie over wat je ervan vindt wordt op prijs gesteld :)

Post Navigation

%d bloggers like this: