nandoonline

De Melkweg en lichtvervuiling

Wie in de Randstad woont zal nooit veel sterren zien. Iemand vertelde me eens dat hij nachts ‘een boek kon lezen’ bij het strooilicht van de kassen in het Westland. En inderdaad, het is verschrikkelijk hoeveel licht er ‘verspilt’ wordt. Genieten van een prachtige sterrenhemel is bijna niet meer mogelijk. Laat staan een indrukwekkende Melkweg zien, zoals we zo vaak op foto’s op internet terug kunnen vinden.

Er zijn een aantal plekken in Nederland waar het nog een beetje donker is. Ik zeg bewust een beetje, want het drukbevolkte Nederland is vergeven van de steden en dorpen die elk weer een enorme hoeveelheid licht produceren. Het zijn vaak de gefragmenteerde natuurgebieden waar we nog een idee kunnen krijgen van wat donker werkelijk is. Op die plekken kunnen we bij (echt) helder weer de Melkweg ontdekken. Het is die vage melkachtige band over de hemel waarvan we (in Nederland) toch stiekem twijfelen of het niet gewoon dunne bewolking is. Met de digitale fotografie kunnen we gelukkig zichtbaar maken wat we met het blote oog niet meer zien. En zo wordt het toch mogelijk om in Nederland, in de afgelegen gebieden, tijdens de (sporadische) nachten dat het echt helder is, de Melkweg op de foto te krijgen.

De Melkweg vanuit de Groote Peel. Ook hier is er veel last van de fel verlichte kassen die de afgelopen jaren rondom het gebied zijn geplaatst.

De Melkweg vanuit de Groote Peel. Ook hier is er veel last van de fel verlichte kassen die de afgelopen jaren rondom het gebied zijn geplaatst.

Het vergt een goede nabewerking om de Melkweg indrukwekkend op de foto te krijgen. Dit is me een aantal keren goed gelukt, maar met moeite. Het geheim zit erin dat de foto bijna overbelicht moet zijn. Je hebt minimaal ISO3200 nodig, liever nog een stop hoger, om zoveel mogelijk licht te vangen. Exposure to the Right (EttR) is hier het geheim, waarbij de foto zo licht mogelijk moet worden zonder dat er overbelichting (clipping) ontstaat. Daarmee lopen we direct tegen de problemen aan want  door de mate van lichtvervuiling zullen we op de meeste plaatsen in Nederland eerder een overbelichte foto krijgen dan een foto waar de Melkweg zichtbaar wordt. Zorg dus voor een zo donker mogelijke locatie, zo ver mogelijk van stedelijke verlichting.

Een recent voorbeeld zijn de foto’s die ik gemaakt heb tijdens het hoogtepunt van de Perseïden sterrenregen. De locatie die ik gekozen had was het natuurgebied de Stippelberg, zo’n 6 kilometer ten Noorden van Deurne en 10 kilometer Noord-Oost van Helmond. Op een aantal van deze foto’s heb ik de Melkweg zichtbaar in de foto. De foto’s zijn voorzichtig behandeld in zowel Lightroom als Photoshop (klein beetje). Om een idee te krijgen wat ik gefotografeerd heb en wat ik uiteindelijk gepresenteerd heb laat ik het onbewerkte RAW bestand naast het eindresultaat zien.

Een subtiele nabewerking in Lightroom (en een klein beetje Photoshop) laat zien dat we uit één enkel RAW bestand de Melkweg zichtbaar kunnen maken. Maar de lichtvervuiling gooit roet in het eten; het blijft behelpen.

Een subtiele nabewerking in Lightroom (en een klein beetje Photoshop) laat zien dat we uit één enkel RAW bestand de Melkweg zichtbaar kunnen maken. Maar de lichtvervuiling gooit roet in het eten; het blijft behelpen.

De nabewerking in Lightroom laat de Melkweg duidelijk naar voren komen. En niet alleen de Melkweg – ook het Andromedastelsel, het dichtsbijzijnste sterrenstelsel, is duidelijk aanwezig. Om een idee van perspectief te krijgen; deze foto is gemaakt met een fisheye op een fullframe camera. Vandaar ook de vreemde bolling van de horizon.

Maar we kunnen meer dan dit. Een veel extremere post-processing in Lightroom en Photoshop kan de Melkweg veel indrukwekkender maken dan we met het blote oog zien. Daarbij is het mogelijk om een deel van de lichtvervuiling eruit te filteren via een handige, maar bewerkelijke techniek in Photoshop (die ik misschien een keer uitleg in een ander artikel of blog). Deze techniek veroorzaakt een toename aan ruis in de foto, maar dit is een prijs die we hier in Nederland moeten betalen voor een mooi contrastrijke Melkweg waar we veel meer details in zien.

Een extreme postprocessing in Photoshop laat details naar voren komen. Voorwaarde is een gedeeltelijke filtering van de aanwezige lichtvervuiling.

Een extreme postprocessing in Photoshop laat details naar voren komen. Voorwaarde is een gedeeltelijke filtering van de aanwezige lichtvervuiling.

Is dit tè extreem bewerkt? Misschien wel, misschien niet. Het is een Melkweg die we in Nederland nooit op deze manier zullen zien. Het zien van kleur is voor de mens sowieso onmogelijk als het donker is; daar zijn onze ogen niet geschikt voor. Met de digitale camera kunnen we dankzij de gevoeligheid van de sensor dus meer zien dan met het blote oog mogelijk is. Zelf in het met lichtvervuiling overgoten Nederland. Of je als fotograaf zover wilt gaan is een keuze die je zelf moet maken.

Willen we de Melkweg, of eender welke sterrenhemel dan ook, echt goed fotograferen? Dan zullen we naar een donkere plek moeten gaan. In vergelijking met Nederland en de Benelux zijn de Wadden een redelijk alternatief, maar nog liever plaatsen zoals in het Zuiden van Frankrijk en het midden van Spanje. Natuurlijk zijn er legio mogelijkheden te vinden, mits ze maar ver genoeg van steden en andere lichtbronnen zijn. De eerste echte ervaring met een indrukwekkende Melkweg was in 2013 in Kroatië, hoewel ook daar de steden en dorpen aan de Adriatische Kust veel licht produceren. Dit jaar zijn we in Frankrijk naar het Verdon Natural Regional Park geweest, midden in de Provence waar het erg donker is. Dit gaf een mooie gelegenheid om de nachtelijke hemel en de Melkweg eens te vergelijken met wat we in Nederland zien en ervaren.

Het verschil tussen Nederland en Zuid-Frankrijk, beiden met een heldere nacht zonder Maan en met vergelijkbare instellingen.

Het verschil tussen Nederland en Zuid-Frankrijk, beiden met een heldere nacht zonder Maan en met vergelijkbare instellingen. Beide foto’s zijn van onbewerkte RAW bestanden

Hoewel de richting van de foto niet hetzelfde is, geven deze twee onbewerkte RAW bestanden duidelijk weer wat het verschil is tussen een plek waar de lichtvervuiling extreem is, en een plek waar het een stuk minder is. Bedenk nog even dat de foto uit Frankrijk op 2 kilometer van het dorp Castellane is, waar ook redelijk veel lichtvervuiling is. Maar zelfs dat is dus niets in vergelijk met Nederland. De manier hoe een Nederlander als ik dan naar de sterrenhemel kijkt, is met open mond van verbazing.

En dan de post-processing. Wat kunnen we uit deze foto’s halen wanneer we het RAW bestand in Lightroom onder handen nemen, op een vergelijkbare manier als we gedaan hebben met de foto’s uit Nederland?

Het onbewerkte RAW bestand en daarnaast het resultaat van een bewerking in Lightroom. Een wereld van verschil.

Het onbewerkte RAW bestand en daarnaast het resultaat van een bewerking in Lightroom. Een wereld van verschil. Het resultaat gaat lijken op al die prachtige Melkweg foto’s die op internet te vinden zijn.

Het nabewerken van de foto in Lightroom geeft plotseling een resultaat dat vergelijkbaar is met al die foto’s die op Internet te vinden zijn en waarvan wij Nederlanders vaak denken dat het ‘niet echt’ kan zijn. En ja, ook hier is het resultaat niet zoals we het letterlijk zien wanneer we onder die prachtige sterrenhemel staan, maar bedenk: wij kunnen geen kleur in het donker zien, de camera wel. In feite is deze bewerking niets meer als het (plaatselijk) verhogen van contrast.

Maar we kunnen verder gaan, net zoals we gedaan hebben met de foto van de Melkweg uit Nederland. Een verdere postprocessing in Photoshop met onder andere het selectief wegfilteren van de nog steeds aanwezige lichtvervuiling. Het is een extreme nabewerking, dat zeker. Maar het eindresultaat is een indrukwekkende Melkweg. En dat alles uit één enkele foto van 15 seconde belichting met ISO6400.

Extreme post-processing in Photoshop maakt de foto indrukwekkend. Zo zullen we de Melkweg in Nederland nooit kunnen zien.

Extreme post-processing in Photoshop maakt de foto indrukwekkend. Zo zullen we de Melkweg in Nederland nooit kunnen zien.

Zo wordt duidelijk in hoeverre de lichtvervuiling van Nederland ons parten speelt bij het fotograferen van een sterrenhemel. Zelfs op de donkerste plekken in Nederland is het veel lichter dan wat ik ervaren heb in het gebied van het Verdon Natural Regional Park in Frankrijk. De prachtige foto’s van de Melkweg waarmee Internet overspoeld wordt zullen we in ons land nooit kunnen maken. Daarvoor moeten we (ver) reizen. Er zijn gebieden waar het nog donkerder is dan in de Provence. Hoe de Melkweg daar aan het spant staat is volgens mij niet voor te stellen voor iemand die het nooit eerder heeft gezien. Wil je weten waar er nog donkere plekken in Europa zijn? Kijk dan eens op http://darksitefinder.com/maps/europe.html.

Voor nu geniet ik van de foto’s die ik tijden de paar donkere nachten in het Verdon Natural Regional Park heb gehad, want vergeet niet; er is nog een grote lichtbron die roet in het eten kan gooien: de Maan. Zo lang die aan de hemel staat kan er bij het licht van de Maan zelfs in het donkerste hoekje van de planeet ‘s-nachts gelezen worden en zal de Melkweg letterlijk overstraalt worden.

De Melkweg samen met de lichtvervuiling van het dorp Castellane (Frankrijk)

De Melkweg samen met de lichtvervuiling van het dorp Castellane (Frankrijk)

Panorama van de Melkweg boven het dal van Castellane. (10 afzonderlijke opnames samengevoegd)

Panorama van de Melkweg boven het dal van Castellane. (10 afzonderlijke opnames samengevoegd)

Melkweg vanaf Lac du Castillon

Melkweg vanaf Lac du Castillon

Vanaf Lac du Castillon

Vanaf Lac du Castillon

4 Thoughts on “De Melkweg en lichtvervuiling

  1. Willem. on 03/09/2015 at 6:24 pm said:

    Erg indrukwekkende foto’s met een mooie duidelijke uitleg. Voor de meeste camera’s is een ISO van 3200 of zelfs 6400 toch echt wel te hoog gegrepen vrees ik zodat de ruis natuurlijk erg gaat overheersen. Maar het laat wel mooi zien wat er mogelijk is.

    • Tegenwoordig zijn die ISO’s toch goed te bereiken, maar met wat oudere camera’s zal het inderdaad wat ruis opleveren. Dan is het de vraag wat je wilt: of geen foto, of eentje met wat meer ruis.
      Wil een fotograaf graag dit soort foto’s gaan maken, zal de keuze voor een camera met goede ISO prestaties noodzakelijk zijn.

  2. Een mooie uitleg weer met bijpassende mooie voorbeelden.
    Inderdaad jammer van de lichtvervuiling die je vooral hier hebt.

  3. Pingback: Review: PureNight filter van Lonely Speck | nandoonline

Een (korte) reactie over wat je ervan vindt wordt op prijs gesteld :)

Post Navigation

%d bloggers like this: