Hyperfocale afstand… of toch maar niet

Hyperfocale afstand… of toch maar niet

Een enorme scherptediepte met f/11 zorgt ervoor dat alles scherp kan zijn, van voor tot achter. (EF17-40mm @ 34mm - f/11 - ISO100 - t=6 sec)
Een enorme scherptediepte met f/11 zorgt ervoor dat alles scherp kan zijn, van voor tot achter. (EOS 5D mark III + EF17-40mm @ 34mm – f/11 – ISO100 – t=6 sec)

We kennen ze allemaal; de foto’s met de scherptediepte die van enkele centimeters tot aan de horizon loopt. Deze foto’s zijn gemaakt met het objectief ingesteld op de hyperfocale afstand (hyperfocal distance). Dit is simpel gezegd het objectief op een afstand scherpgesteld zodat het scherptediepte gebied van dichtbij tot (nagenoeg) oneindig loopt. Meestal wordt dan een zo klein mogelijke lensopening gekozen, ergens tussen de f/11 en f/22, om zo de scherptediepte ook zo groot mogelijk te hebben. Vroeger was dit eenvoudig handmatig in te stellen omdat de scherptediepteschaal op het objectief vermeld stond, maar tegenwoordig is dat alleen nog bij een select aantal objectieven. We moeten daarom vaak afgaan op DOF calculators, natte vingerwerk en de afstandsschalen op objectieven die vaak onnauwkeurig zijn.

Hyperfocale afstand was makkelijk in te stellen, maar dat gaat tegenwoordig wat moeilijk
Hyperfocale afstand was vroeger makkelijk in te stellen, maar dat gaat tegenwoordig wat moeilijker. In dit geval is de hyperfocale afstand bij f/22 iets meer dan 3 meter. Als de scherpstelafstand daarop ingesteld is, loopt de scherptediepte van iets minder dan 2 meter tot oneindig.

De hyperfocale afstand is dus erg handig. Je stelt het groothoek of ultra groothoek objectief op de hyperfocale afstand in, en je hoeft je helemaal niet meer druk te maken of het juiste deel van de foto wel scherp is. Alles is scherp, van voor tot achter. Simpel.

Maar wacht; is dat wel wat we altijd willen bereiken? Mijn antwoord daarop is een heel duidelijk NEE. Landschapsfoto’s kunnen natuurlijk heel mooi zijn met een maximale scherptediepte als er gebruik gemaakt wordt van groothoek of ultragroothoek. Er schuilt echter een groot risico in het blindelings gebruiken van deze methode. Als er niet goed nagedacht wordt over onderwerp en compositie bestaat er een grote kans dat de kijker verdwaalt in de foto omdat het niet langer duidelijk is wat het onderwerp is. En dat is zonde.

Een typisch geval van hyperfocale afstand gebruiken zonder een duidelijk onderwerp. Je verdwaalt in een foto als dit (15mm fisheye - f/22 - ISO50 - t=1/4sec)
Een typisch geval van hyperfocale afstand gebruiken zonder een duidelijk onderwerp. Je verdwaalt in een foto als dit (EOS 1D mark III + 15mm fisheye – f/22 – ISO50 – t=1/4sec)

In met name portretfotografie wordt er vaak gefotografeerd met een kleine tot heel kleine scherptediepte. Hierdoor zal maar een klein stukje in de foto scherp zijn en ontstaat er een verloop naar een compleet onscherpe achtergrond. Alle aandacht wordt op die manier naar dat kleine punt van scherpte geleid. Natuurlijk kun je deze techniek ook heel goed gebruiken bij landschapsfotografie. Hoewel bij portretten vaak gebruik gemaakt wordt van (korte) tele objectieven, kan dit effect bij landschappen ook heel goed met groothoek of zelfs ultra-groothoek bereikt worden, mits je onderwerp maar dicht genoeg bij je objectief is. Het volgende voorbeeld laat een foto zien die een (bijna) maximale scherptediepte heeft om zowel voor- als achtergrond scherp te krijgen. Er is gebruik gemaakt van 31mm brandpunt op een full frame camera (EOS 5D mark III + EF24-70mm) en f/11.

maximale scherptediepte, hyperfocale afstand - alles is scherp van voorgrond tot achtergrond

Het onderwerp in deze foto is heel duidelijk: de pol gras in de voorgrond. De achtergrond, de bosschage op de horizon en de wolken, is een aangename toevoeging aan de foto waardoor de pol gras op het stuifzand een plek in het landschap heeft gekregen.

Maar wat gebeurt er als er gekozen wordt voor juist een hele kleine scherptediepte? In dat geval zal de pol gras natuurlijk scherp zijn, want dat is het onderwerp waar ik de AF op scherp laat stellen. De achtergrond zal echter buiten dat scherptegebied vallen. Er is nu gekozen voor f/2,8 en wederom 31mm brandpuntafstand. Laten we eens kijken hoe dit eruit ziet (klik op de foto voor een groter beeld)

Minimale scherptediepte waardoor alle aandacht op de pol gras valt. De achtergrond is nog steeds aanwezig, maar minder dominant

Het valt direct op dat de foto een soort van 3D effect krijgt. De pol gras komt helemaal los van de achtergrond, die weliswaar aanwezig en herkenbaar is, maar niet langer dominant. Alle aandacht valt op het onderwerp zonder dat er teveel afleiding is ontstaan. Hoewel het natuurlijk een kwestie van smaak is, en er feitelijk geen fout of goed is, vind ik zelf de foto met een geringere scherptediepte een mooier eindresultaat dan die met de hyperfocale afstand.

De mate van onscherpte in de achtergrond is afhankelijk van veel factoren. Natuurlijk speelt het diafragma een grote rol, maar ook de afstand tot je onderwerp en de brandpuntsafstand bepalen hoeveel onscherpte er is en hoe die in de foto tot uiting komt (zie mijn artikel over scherptediepte). Experimenteren en ter plekke uitproberen leert al snel wat mogelijk is en of het resultaat naar wens is. Wees ook niet bang om een langer brandpunt te kiezen om die onscherpte te benadrukken, of om selectief te zijn in wat je in de achtergrond wilt laten zien. Het resultaat kan verrassend zijn.

Bloemen in de omgeving. De waterval is herkenbaar maar eist geen onmiddellijke aandacht. (29mm - ISO100 - f/9 - t=1/30sec)
Bloemen in de omgeving. De waterval is herkenbaar maar eist geen onmiddellijke aandacht. Omdat de bloemen close up zijn, zal de scherptediepte klein zijn. Iets diafragmeren voorkomt dat het te klein wordt. (EOS 5D mark III + EF24-70 @ 29mm – ISO100 – f/9 – t=1/30sec)

 

Boshyacinten in het beroemde Hallerbos. De bloem is het onderwerp en het bos vult de achtergrond zonder aandacht te trekken. De onscherpte is versterkt door gebruik te maken van een tiltshift objectief (17mm tilted- ISO200 -f/4 - t=1/320sec)
Boshyacinten in het beroemde Hallerbos. De bloem is het onderwerp en het bos vult de achtergrond zonder aandacht te trekken. De onscherpte is nog eens extra versterkt door gebruik te maken van een tiltshift objectief (EOS 5D mark III + TS-E 17mm tilted- ISO200 -f/4 – t=1/320sec)

 

Kleine scherptediepte laat de aandacht op de bloemen vallen, maar laat de achtergrond wel aanwezig zijn. Hoeveel die aanwezigheid mag zijn bepaal je zelf met je diafragma. In dit geval is de scherptediepte groot genoeg om net voldoende detail in de achtergrond te houden. (23mm - ISO200 - f/8 - t=1/450sec)
Kleine scherptediepte laat de aandacht op de bloemen vallen, maar laat de achtergrond wel aanwezig zijn. Hoeveel die aanwezigheid mag zijn bepaal je zelf met je diafragma. In dit geval is de scherptediepte groot genoeg om net voldoende detail in de achtergrond te houden. (Fuji X100t, 23mm – ISO200 – f/8 – t=1/450sec)

Een minimale scherptediepte is een mooie manier om een onderwerp uit het landschap te lichten zonder dat het landschap helemaal uit de foto verdwijnt of onherkenbaar wordt. Het betekent wel dat je dicht bij je onderwerp moet gaan. Pas echter altijd op dat er geen ongewenste onderwerpen in je achtergrond te zien zijn, wat bij groothoek en ultragroothoek erg snel kan gebeuren. Door een iets langer brandpunt te kiezen wordt het mogelijk om alleen dat specifieke deel van de achtergrond in beeld te krijgen wat je voor ogen hebt. Bovendien kun je met langere brandpunten het verschil tussen scherp en onscherp groter maken.

Met iets meer tele objectief kun je selectief worden in de keuze van achtergrond. (75mm - ISO200 - f/11 - t=1/60)
Met een iets langer brandpuntsafstand kun je selectief worden in de keuze van achtergrond. (EOS 5D mark III + EF70-200 @75mm – ISO200 – f/11 – t=1/60)

Betekent dit nu hyperfocale afstand en daarmee alles scherp in de foto hebben niet gebruikt moet worden, of zo min mogelijk? Nee, natuurlijk niet. Er is niets mis mee om alles scherp in beeld te krijgen, mits het landschap daarom vraagt. Het enige wat ik wil adviseren is niet alleen maar gebruik maken van zoveel mogelijk scherptediepte in de foto. Laat je foto een verhaal vertellen en kies de manier die daar het beste bij past.

Een stilstaand moment, waarin de rivier de Waal voorbij stroomt en de wolken aan de horizon langzaam maar zeker onderweg zijn.
Maximale scherptediepte als het nodig is: er is niets mis met hyperfocale afstand mits het landschap erom vraagt.  (EOS 1Dx + TS-E 17mm – ISO50 – f/16 – t=15sec met Haida ND3,0)

 

Wat vind jij van het gebruik van hyperfocale afstand? Geef je reactie hier onder bij het bericht.

13
Leave a Reply

avatar
6 Comment threads
7 Thread replies
0 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
7 Comment authors
PeggyFrans KeustermanspeterzeedijkBart tellingJos Verheijden Recent comment authors
  Subscribe  
nieuwste oudste
Abonneren op
Peggy
Gast
Peggy

Goede eye opener dat niet altijd alles scherp moet zijn van voor tot achter. Vooral met de toevoeging van de foto’s wordt gelijk duidelijk dat je DOF keuze afhankelijk is van wat je wilt vertellen met de foto. Duidelijk verhaal. Hier heb ik wat aan. Dankjewel voor deze verhelderende uitleg.

Frans Keustermans
Gast
Frans Keustermans

Ik had waarschijnlijk uw verhaal eerder moeten lezen, waar ik in alle andere vormen van fotografie die niet landschap zijn veel gebruik maak van selectieve scherpte zit er in mijn hoofd al jaren een switch vastgeroest die er voor zorgt dat ik bij open landschap stelselmatig streef naar die scherpte van voor tot achter. Heb ik dan een onderwerp dat ik wil benadrukken dan streef ik er naar dat op een sterk punt of een sterke lijn te krijgen maar vooral je graspol heeft mij duidelijk gemaakt dat ik in dergelijke gevallen ook in landschap met minder DoF beter de… Lees verder »

peterzeedijk
Gast

Hoi Nando, wat vind ik er van. Tijdens het urban exploren is een groothoek een must. Ik gebruik daarvoor een 14mm Samyang en een 16-35mm zoom. De Samyang heeft een afstandsschaal maar die is bedroevend. De 16-35 heeft dit niet maar de manual focus override die de A7R mij biedt geeft een afstandschaal in de evf. Tevens is focuspeaking een leuke hulp maar zeker in het pikkedonker niet waardevol meer. Ik maak gebruik van zoveel mogelijk scherp van voor naar achter als ik grote ruimtes als hallen, trappenhuizen etc wil fotograferen. Tevens ben ik ook fan van hele kleine scherptediepte,… Lees verder »

peterzeedijk
Gast

Niet echt kort , sorry 😉

Bart telling
Gast
Bart telling

Goede bijdrage voor mijn gedachtengang. Wat maakt jouw foto interessant om naar te kijken. Scherp waar het moet maar vooral waar het bijdraagt aan een betere weergave van wat je wilt laten zien txs

Jos Verheijden
Gast
Jos Verheijden

Je boodschap is helemaal duidelijk, maar hoe zit het met verwachtingen? De eerste heidefoto is niet alleen ongelooflijk mooi, maar voldoet ook aan wat ik wil zien en hoe ik de heide wil ervaren. Bij de foto’s van de graspol met wazige achtergrond en de bloemetjes met de grote poort erachter, probeer je me naar het minst interessante deel van het plaatje te forceren: bij de eerste vind ik wolkenlucht veel interessanter dan de graspol. Bij de poort ‘irriteert’ het me dat ik niet goed kan zien wat het is! Die bloemetjes geloof ik wel (die heb ik al zoveel… Lees verder »

Gonda van Wijk
Gast

Bedankt voor de duidelijke uitleg!
groet Gonda

%d bloggers liken dit: