Menu Sluiten

Het polarisatiefilter

Iedereen kent het polarisatiefilter of heeft er van gehoord. Het is een veel gebruikt filter in landschapsfotografie. De meest gehoorde toepassing is voor een mooie blauwe lucht waarin de witte wolken prachtig zichtbaar worden.  Er zijn fotografen die om die reden standaard een polarisatiefilter op hun objectieven zetten wanneer ze landschappen fotograferen. Maar het polarisatie is veel meer dan dat. In dit bericht vertel ik er alles over.

Geschatte leestijd: 19 minuten

Advertisements

Het fijne contrast dat een polarisatiefilter in de lucht teweegbrengt, en de intense kleuren van een landschap kan voor een groot deel ook in een fotobewerkingsprogramma gedaan worden. Het is niet helemaal hetzelfde, maar het eindresultaat is vaak vergelijkbaar. Dit is ook de reden waarom ik tot voor kort nooit een polarisatiefilter gebruikt heb.

Een polarisatiefilter kan echter voor meer doeleinden gebruikt worden dan voor een blauwe lucht met donzige witte wolken. Die blauwe lucht is een mooie bijkomstigheid en verre van de belangrijkste toepassing van dit filter. Laten we samen eens gaan kijken naar het polarisatiefilter en wanneer en waarvoor het gebruikt kan worden.

Misschien wel het bekendste effect van een polarisatiefilter: contrast in een met wolken bezaaide lucht.
Misschien wel het bekendste effect van een polarisatiefilter: contrast in een met wolken bezaaide lucht. Voor een deel is dit ook in een fotobewerkingsprogramma te imiteren. (Lee Landscape Polariser)

Een inleiding in polarisatie

Ik heb in een eerder blogbericht al eens een aantal toepassingen van het polarisatie filter opgesomd. Het wegfilteren van de reflectie in gladde spiegelende oppervlakten is een belangrijke toepassing. Het weghalen van de reflectie van licht in water is daarvan het bekendste. Ook reflecties in ruiten, metalen en natte of gelakte oppervlakten kunnen met dit filter worden aangepakt. En wat nog veel belangrijker is, dit effect is in geen enkel fotobewerkingsprogramma na te bootsen.

Reflectie van licht kan eruit gefilterd worden met een polarisatiefilter.
Reflectie van licht kan eruit gefilterd worden met een polarisatiefilter (Haida PRO II C-pol).

De werking van een circulair polarisatiefilter

Hoe krijgt een polarisatiefilter dit nu voor elkaar? Zonder diep op natuurkundige definitie van polarisatie in te gaan kan gezegd worden dat het licht wat de camera bereikt uit alle richtingen komt. Een polarisatiefilter heeft de eigenschap dat het licht alleen uit een bepaalde richting doorlaat, de rest wordt geblokkeerd. De leuke bijkomstigheid daarvan is, dat we kunnen bepalen welke richting we doorlaten. Door het polarisatiefilter te draaien zijn we als fotograaf in staat om te kiezen welke richting van het licht tegengehouden wordt en welke niet. Op die manier is het mogelijk om reflecties van licht in spiegelende oppervlakten tegen te houden.

Een schematische weergave van het polariseren van licht. (bron: wikipedia)
Een schematische weergave van het polariseren van licht. Slechts licht met een bepaalde richting wordt doorgelaten, de rest wordt geblokkeerd.(bron: Wikipedia)

Lichtverlies

Er is één nadeel aan deze eigenschap. Doordat we een deel van het licht blokkeren zal er dus ook minder licht door de camerasensor opgevangen worden. Afhankelijk van de hoeveelheid polarisatie die we kiezen kan dit oplopen van 1 stop tot 2 stops minder licht. Gebruik van een polarisatiefilter betekent dus dat we langere sluitertijden zullen krijgen bij het fotograferen, of we moeten hogere ISO waarden gaan kiezen.

De Haida PRO II C-pol polarisatiefilter. Het werkt een beetje als een grijsfilter; afhankelijk van de hoeveelheid polarisatie houdt dit filter 1 tot 2 stops licht tegen.
De Haida PRO II C-pol polarisatiefilter. Het werkt een beetje als een grijsfilter; afhankelijk van de hoeveelheid polarisatie houdt dit filter 1 tot 2 stops licht tegen.

Belichten van een landschap

Het tegenhouden van het licht door polarisatie heeft een heel fijne bijkomstigheid waar niet altijd bij stil gestaan wordt. Vooral landschapsfotografen zullen hier veel profijt bij kunnen hebben. Met het polarisatiefilter kan je het dynamisch bereik van het landschap kleiner maken. Dit maakt de noodzaak van een grijsverloopfilter een stuk kleiner.

Het verschil wat een polarisatiefilter kan betekenen. De polarisatie van de lucht is maximaal doordat de zon op ±90° staat.
Het verschil wat een polarisatiefilter kan betekenen. De polarisatie van de lucht is maximaal doordat de zon op ±90° staat. Beide foto’s hebben geen bewerking ondergaan, dus recht uit de camera. (Haida PRO II C-pol)
Een duidelijk voorbeeld van het terugdringen van het dynamisch bereik door een polarisatiefilter.  De zon staat op ± 90°. Het lichtverlies van het polarisatiefilter is ook direct duidelijk met de sluitertijd: iets meer dan 1 stop (Haida PRO II C-pol)
Een duidelijk voorbeeld van het terugdringen van het dynamisch bereik door een polarisatiefilter. De zon staat op ± 90°. Het lichtverlies van het polarisatiefilter is ook direct duidelijk met de sluitertijd: iets meer dan 1 stop (Haida PRO II C-pol)

De twee voorbeelden zijn gemaakt met de camera op diafragma voorkeuze. Doordat ik de belichting met matrix meting heb uitgevoerd (gemiddelde meting over de hele foto) zal de voorgrond iets te donker worden. Dit komt omdat de lichtmeter op de lichte delen van de foto reageert. Dit is inherent aan deze manier van lichtmeten.

Waarom een polarisatie het dynamisch bereik verkleind

Door een polarisatiefilter te gebruiken zal je bij het lichtste deel in de foto de helderheid met 1 stop tot 2 stop terug brengen. Met andere woorden, je maakt de het lichtste deel donker waardoor de belichtingstijd dichter bij het donkerste deel komt. In het voorbeeld heb ik de beelden zonder bewerking omgezet van RAW naar JPEG.

Dit werkt alleen als het deel van de lucht ook daadwerkelijk gepolariseerd wordt. Het werkt dus niet indien je recht naar een lichtbron fotografeert, of van een lichtbron af. Heb je de lichtbron, veelal het zonlicht in een landschap, van opzij, dan kan een polarisatiefilter het verschil uitmaken tussen het wel of niet gebruik moeten maken van HDR technieken.

Reflecties en het polarisatiefilter

Je weet waarschijnlijk dat de mooie donkere contrastrijke blauwe luchten het beste uitkomt wanneer je onder een hoek van ± 90° ten opzichte van de zon fotografeert. Dat betekent simpel gezegd dat je de zon links of rechts hebt als je fotografeert. Je schouder wijst er als het ware naar toe. Hoe kleiner of hoe groter die hoek wordt, hoe minder het polariserende effect wordt.

Glanzende oppervlaktes

Het verschil met en zonder polarisatie. Het deel van de reflectie wat het beste weg gefilterd wordt bevind zich 90° ten opzichte van mij. Ik sta er dus met mijn rechterschouder naar toe. De reflectie in het linkerraam is bijna niet weg gefilterd omdat de hoek kleiner is.
Het verschil met en zonder polarisatie. Het deel van de reflectie wat het beste weg gefilterd wordt bevind zich 90° ten opzichte van mij. Ik sta er dus met mijn rechterschouder naar toe. De reflectie in het linkerraam is bijna niet weg gefilterd omdat de hoek kleiner is (Haida PRO II C-pol).

Die hoek van 90° voor een optimale polarisatie heeft een grote invloed op het resultaat bij verschillende brandpuntsafstanden. In het bovenstaande voorbeeld van de spiegelende ruiten is duidelijk te zien dat de linkerruit veel spiegeling laat zien terwijl de middelste ruit bijna geen spiegeling heeft. De foto is met 35mm brandpunt gemaakt en in deze situatie is het verwijderen van de reflectie met een polarisatiefilter niet over het hele beeld mogelijk. Hoe breder de beeldhoek wordt, hoe moeilijker is het om een gelijkmatige polarisatie over het beeld te krijgen. Met andere woorden, met een extreme groothoek zal het zelfs onmogelijk worden.

Water is ook een glanzend oppervlak

Om dit effect goed te laten zien kijken we naar een onderstaande foto van de reflectie van bomen in het water. Hoewel er wel een polarisatiefilter gebruikt is, heb ik dit ingesteld op een minimale polarisatie zodat de reflectie zo goed mogelijk zichtbaar is.

Reflectie van de bomen en lucht in het water. Dit is 24mm brandpunt op een fullframe camera, zonder enige polarisatie waardoor de reflectie zichtbaar blijft
Reflectie van de bomen en lucht in het water. Dit is 24mm brandpunt op een fullframe camera, zonder enige polarisatie waardoor de reflectie zichtbaar blijft (Haida PRO II C-pol)

De foto is gemaakt met 24mm brandpunt en schuin naar beneden. Op het moment dat ik polarisatie ga gebruiken zou de reflectie moeten verdwijnen. In de volgende animatie heb aan het polarisatiefilter gedraaid om de reflectie weg te krijgen. Let op wat er gebeurt.

Het draaien aan het polarisatie filter om de reflectie weg te krijgen. Dit lukt dus duidelijk niet. In deze situatie is 24mm brandpunt dus te breed om alle reflectie weg te krijgen
Het draaien aan het polarisatie filter om de reflectie weg te krijgen. Dit lukt dus duidelijk niet. In deze situatie is 24mm brandpunt dus te breed om alle reflectie weg te krijgen (Haida PRO II C-pol)

Zoals te zien is zal wordt maar in één deel van de foto de reflectie weg gefilterd. Dit komt omdat 24mm brandpunt zo’n brede beeldhoek heeft dat de ±90° hoek alleen maar in een klein deel van het beeld aanwezig is. Om alle reflectie weg te krijgen zal je in dit geval een langer brandpunt moeten gebruiken, of misschien onder een andere hoek fotograferen.

Pas op met ultragroothoek en polarisatie

Dit effect zie je ook in de lucht wanneer er gebruik wordt gemaakt van ultragroothoek. Om dit te laten zien heb ik een foto van de lucht gemaakt met 17mm brandpunt op een fullframe. De band die over de foto loopt is het deel dat maximaal gepolariseerd wordt. In de praktijk hoeft dit niet altijd storend te zijn omdat de lucht vaak een deel van een groter geheel uitmaakt. Maar het is wel iets om rekening mee te houden.

Een foto van de lucht met een ultragroothoek: 17mm op een full frame.  De band is waar het licht gepolariseerd wordt, en het lichte deel niet. (Lee Landscape Polariser)
Een foto van de lucht met een ultragroothoek: 17mm op een full frame. De band is waar het licht gepolariseerd wordt, en het lichte deel niet. (Lee Landscape Polariser)

Gebruik met tegenlicht

Ik heb vertelt dat het polarisatiefilter bij tegenlicht niet veel verschil zal maken. Dit is niet helemaal correct, want ook als er tegen de richting van het zonlicht gefotografeerd wordt kan een polarisatiefilter zin hebben. Mits de zon hoog genoeg aan de hemel staat.

Die hoek van 90° waarover ik telkens spreek is niet namelijk alleen naar links of rechts mogelijk, maar in alle richtingen. Dus ook verticaal. Zo heeft het polarisatiefilter bij de onderstaande foto van de varens de spiegeling van het licht op de bladeren verminderd. De zon stond recht van voren, hoog aan de hemel. Hierdoor is het polariserende effect optimaal. Als prettige bijkomstigheid is de kleur ook veel prettiger, minder hard geworden.

Zonlicht reflecteert in de bladeren van de varen. Met het polarisatiefilter wordt dit tegen gegaan. (Lee Landscape Polariser)
Zonlicht reflecteert in de bladeren van de varen. Met het polarisatiefilter wordt dit tegen gegaan. (Lee Landscape Polariser)

Indien de zon erg laag staat, zoals bij zonsondergangen of zonsopkomsten, vormt een polarisatiefilter voornamelijk een extra stuk glas voor het objectief. Dit kan extra flare veroorzaken. Let daarop, zeker als je het gebruik ook combineert met andere filters.

Het ultieme filter, of toch niet

Er zijn een aantal aandachtspunten bij een polarisatiefilter, zoals het verlies van 1 of 2 stops licht en het risico van een ongelijk polarisatie effect bij (ultra)groothoek. Maar afgezien van dat lijkt het filter bijna onmisbaar voor het fotograferen van landschappen. De luchten wordt dieper blauw zodat wolken er prachtig bij afsteken. Je kunt voorkomen dat het licht in bladeren reflecteert. Maar ook reflecties in water zijn weg te halen, en kleuren van het landschap zijn vaak intenser.

Ook op bewolkte dagen, als het licht egaal en zonder enige schaduw is, levert een polarisatiefilter een heerlijke kleurverzadiging. Dat een polarisatiefilter bij sommige landschapsfotografen niet meer van het objectief komt is dan ook begrijpelijk.

Zonder polarisatie (links) en met polarisatie (rechts) op een bewolkte dag in het bos. Het verschil in kleur is opmerkelijk te noemen.
Zonder polarisatie (links) en met polarisatie (rechts) op een bewolkte dag in het bos. Het verschil in kleur is opmerkelijk te noemen (Haida PRO II C-pol).

Het polarisatiefilter kan dus veel betekenen voor een foto. Dat is duidelijk. Maar dit betekent niet dat je als fotograaf altijd en overal maximaal gebruik moet gaan maken van het polarisatie effect. In sommige gevallen maakt het weghalen van de reflectie de foto zelfs minder mooi. Met andere woorden; heb je een polarisatiefilter, gebruik het dan als het nodig is en in de mate die wenselijk is. Ga niet blindelings alle reflectie wegfilteren omdat het kan want niet in elke foto is dat wenselijk.

Wanneer polarisatie ongewenst is

Om de zin en onzin van het gebruik van een polarisatiefilter te laten zien heb ik een aantal vergelijkende foto’s gemaakt. Het doel daarvan is, om te laten zien dat het weghalen van reflecties in waterpartijen niet altijd de beste foto oplevert.  Lees het bijschrift voor meer informatie.

Voorbeeld 1

Boven is zonder polarisatie, onder is met (maximale) polarisatie.  De onderste foto is beter omdat er maar in een deel van het water de reflectie is verdwenen. Het levert een donkere rand op die een soort natuurlijke rand oplevert. De foto zonder die rand is aan de onderzijde te open. De reden dat maar een deel gepolariseerd is ligt aan de hoek van de reflectie.
Boven is zonder polarisatie, onder is met gedeeltelijke polarisatie. De onderste foto is beter omdat maar in een deel van het water de reflectie is verdwenen. Het levert een donkere rand op die een soort natuurlijke rand oplevert. De foto zonder die rand is aan de onderzijde te open. Een volledige polarisatie van het water zou de onderkant helemaal dicht laten lopen, zoals in het volgende voorbeeld zichtbaar is (Haida PRO II C-pol).

Voorbeeld 2

Boven is zonder polarisatie, onder met maximale polarisatie. De foto zonder polarisatie geeft een hele open uitstraling. Als de reflectie weg is wordt de foto aan de onderzijde veel te donker. Zonder polarisatie is in dit geval beter, hoewel er naar smaak van de fotograaf ook een tussenweg gezocht kan worden.
Links is zonder polarisatie, rechts met maximale polarisatie. De foto zonder polarisatie geeft een hele open uitstraling. Als de reflectie weg is wordt de foto aan de onderzijde veel te donker. Het water is zelfs niet meer zichtbaar. Zonder polarisatie is in dit geval beter, hoewel er naar smaak van de fotograaf ook een tussenweg gezocht kan worden zoals ik in het eerste voorbeeld heb laten zien. (Haida PRO II C-pol).

Voorbeeld 3

Polarisatie haalt de hele spiegeling in het water weg terwijl dit juist hetgeen is waar het in de foto om gaat. Het polariseren is hier dus niet gewenst. (Haida PRO II C-pol)
Polarisatie haalt de hele spiegeling in het water weg terwijl dit juist hetgeen is waar het in de foto om draait. Het polariseren is hier dus niet gewenst. (Haida PRO II C-pol)

Voorbeeld 4

Bij fotograferen in diafragma voorkeuze kan het verwijderen van een felle reflectie een geheel andere belichting opleveren. De linkerfoto is donker omdat de belichtingsmeter op de felle reflectie reageert. Als de reflectie weg is, is de heldere plek weg en zal de belichting veel beter zijn. Met polarisatie (rechts) worden de witte schuimpatronen duidelijk zichtbaar (Haida PRO II C-pol)
Bij fotograferen in diafragma voorkeuze kan het verwijderen van een felle reflectie een geheel andere belichting opleveren. De linkerfoto is donker omdat de belichtingsmeter op de felle reflectie in het water reageert. Als de reflectie weg is door het polarisatiefilter, is de heldere plek weg en zal de belichting veel beter zijn. Met polarisatie (rechts) worden de witte schuimpatronen duidelijk zichtbaar (Haida PRO II C-pol)
Met polarisatie (links) en zonder polarisatie (rechts) waarbij de belichting gecorrigeerd is. De reflectie is duidelijk zichtbaar (en de heldere plek waar de belichtingsmeter op reageerde) maar het maakt de foto te druk. Met polarisatie is beter (Haida PRO II C-pol)
Dezelfde foto maar dan anders. Met polarisatie (links) en zonder polarisatie (rechts) waarbij de belichting gecorrigeerd is zodat de varen dezelfde helderheid heeft. De reflectie is nu duidelijk zichtbaar (en de heldere plek waar de belichtingsmeter op reageerde) maar het maakt de foto te druk; de varen valt helemaal in het niet. Met polarisatie is beter (Haida PRO II C-pol)

Voorbeeld 5

HDR opnamen, links zonder polarisatie en rechts met polarisatie. Welke de voorkeur heeft is een kwestie van smaak, maar mijn voorkeur gaat naar mèt polarisatie.  Let op de interne reflectie door het tegenlicht in combinatie met een extra grijsfilter:  het polarisatiefilter wordt gespiegeld in het grijsfilter en is zo zichtbaar geworden op de foto. (Haida PRO II C-pol)
HDR opnamen, links zonder polarisatie en rechts met polarisatie. Welke de voorkeur heeft is een kwestie van smaak; mijn voorkeur gaat een beetje naar de foto zonder polarisatie. Let op de interne reflectie in de rechterfoto, vanwege het tegenlicht, dat ontstaan is vanwege de combinatie met een extra grijsfilter: het polarisatiefilter wordt gespiegeld in het grijsfilter en is zo zichtbaar geworden op de foto. Links is het bijna niet zichtbaar omdat de voorgrond zo licht is, maar de reflectie is er wel. (Haida PRO II C-pol)

Alles op een rij

Het polarisatiefilter geeft de fotograaf een heel mooi hulpmiddel om (licht)reflecties te voorkomen. Bijkomend voordeel is die mooie diepe contrastrijke kleur. Toch is het geen filter dat een garantie is voor mooie foto. Vooral het weghalen van reflectie kan de foto soms minder interessant maken.

Het is echter nooit een kwestie uitersten. Dat je een reflectie kan weghalen betekent niet dat dit altijd maximaal gedaan hoeft te worden. Je kunt het ook een klein beetje minderen, waardoor je de gulden middenweg bewandeld.

Een polarisatiefilter is geen must voor de landschapsfotograaf. Maar het kan een fijn hulpmiddel zijn dat je in staat stelt om soms een foto te maken die zonder polarisatie niet mogelijk was. Of de aanschaf van deze, veelal dure filters, zin heeft moet ieder voor zich bepalen. Aan de hand van de voorbeelden die ik heb gegeven zou de keuze wat eenvoudiger kunnen zijn.

Praktische info over polarisatiefilters

Er zijn veel soorten, maten en uitvoeringen polarisatiefilters te krijgen. De filters die ik voor dit artikel heb gebruikt zijn de Lee Landscape Polariser en de Haida PRO II C-pol, beide filters die bestemd zijn voor gebruik op een 100mm filtersysteem. Ze zijn niet rechtstreeks op een objectief te schroeven.

De Lee Landscape Polariser wordt op de filterhouder geschroefd. Het is een enorm filter van 105mm diameter, om vignetering te voorkomen.
De Lee Landscape Polariser wordt op de filterhouder geschroefd. Het is een enorm filter van 105mm diameter.

Er zijn ook vierkante polarisatiefilters voor filtersystemen te krijgen, maar dat betekent dat je de hele filterhouder moet roteren om de mate van polarisatie te regelen. Het gebruik van een extra grijsverloopfilter zal dan niet meer mogelijk zijn, of beperkt mogelijk.

Kies altijd voor een circulair polarisatie filter

De polarisatiefilters van Haida en Lee zijn zogenaamde circulair geslepen filters, wat betekent dat de camera de autofocus kan blijven gebruiken. Bij lineair geslepen filters is dit niet mogelijk. Gebruik je AF, dan is een circulair filter noodzakelijk. Hou daar bij aanschaf zeker wel rekening mee want een lineair geslepen filter is vaak goedkoper dan de circulair geslepen filters. Zie je een goedkoop polarisatie filter, controleer dit dan.

Haida PRO II C-pol filter voor het 100mm filtersysteem wordt direct op de adapterring geschroefd. Dit is een ultradun filter. Het is goed te zien hoe dun de rotatiering van het filter is.
Haida PRO II C-pol filter voor het 100mm filtersysteem wordt direct op de adapterring geschroefd. Dit is een ultradun filter. Het is goed te zien hoe dun de rotatiering van het filter is.

Naast polarisatiefilters voor filtersystemen zijn ze ook als normale schroeffilters te verkrijgen. Deze moet je natuurlijk rechtstreeks op het objectief schroeven. De grootte van het filter is dan afhankelijk van de lensdiameter van je objectief. Heb je meerdere objectieven met verschillende lensdiameters, dan zul je vaak meerdere polarisatiefilters moeten aanschaffen. Of je kiest voor een filtersysteem.

Polarisatiefilters hebben vrijwel altijd een roterende ring zodat je de mate van polarisatie kunt regelen. Hierdoor zijn polarisatiefilters vaak wel dikker dan de normale filters. Hou daar rekening mee bij gebruik op ultra-groothoek want er bestaat het risico op vignetering. Sommige leveranciers leveren ultra-dunne polarisatiefilters, juist voor ultragroothoek. Hou er dan wel rekening mee dat het moeilijk kan zijn om de filters te roteren.


Ben je op zoek naar fotografie apparatuur? Overweeg dan om de aanschaf via mijn site bij Cameraland.nl te doen. Ik krijg daarvoor een kleine commissie waarmee ik mijn website kan bekostigen.
http://www.cameraland.nl

Overweeg je om filters te kopen, kies dan bij voorkeur voor het merk Haida. Je kunt deze filters via deze website verkrijgen in mijn webwinkel. De filters worden geleverd via de importeur Omnifoto.nl
Ga direct naar de webwinkel voor Haida filters

Abonneer
Laat het weten als er
guest

13 Reacties
Nieuwste
Oudste
Inline feedbacks
Bekijk alle reacties
Kees Jaap Harting
Kees Jaap Harting
4 jaren geleden

Verhelderend waarvoor dank.

Benjamin
Benjamin
4 jaren geleden

Geweldige informatie

trackback
5 jaren geleden

[…] Het polarisatiefilter […]

Herman Hofman (Manus Foto4all)
Herman Hofman (Manus Foto4all)
5 jaren geleden

Een heel goede uitleg Nandoo en juist nu ik mij aan het orienteren ben voor filters!
Het effect van gebruik in combinatie met groothoek kende ik niet en zeker van belang om te weten. Bedankt ! Herman Hofman.

trackback
5 jaren geleden

[…] Het polarisatiefilter […]

Thijs Schouten
6 jaren geleden

Mooi en uitgebreid verhaal Nando! 🙂

trackback
6 jaren geleden

[…] Het polarisatiefilter […]

Ria van den Born
Ria van den Born
6 jaren geleden

Past een polarisatiefilter ook op een geavanceerde compactcamera?
Met vriendelijke groet, M.C. van den Born – van Lunteren

13
0
Zou graag je gedachten willen weten, s.v.p. laat een reactie achter.x